Vịnh tiến sĩ là một tác phẩm nổi bật trong nền thơ ca Việt Nam. Bài thơ khắc họa hình ảnh người trí thức với những suy tư sâu sắc. Qua đó, tác giả gửi gắm những triết lý về cuộc sống và nhân sinh.
Khéo chú hoa man khéo vẽ trò,
Bỡn ông mà lại dứ thằng cu.
Mày râu vẻ mặt vang trong nước,
Giấy má nhà bay đáng mấy xu?
Bán tiếng, mua danh, thây lũ trẻ,
Bảng vàng, bia đá, vẫn nghìn thu.
Hỏi ai muốn ước cho con cháu,
Nghĩ lại đời xưa mấy kiếp tu.
Rút từ Quốc văn tùng ký (AB.383), Nam âm thảo (VHv.2381). Tiêu đề trong Quốc văn tùng ký chép là Vịnh ông tiến sĩ giấy.Ngày trước, hằng năm vào dịp tết trung thu, người ta hay làm hình người bằng giấy cho trẻ con chơi, thường là một ông tiến sĩ, có mũ áo chỉnh tề, ngồi “ghế tréo lọng xanh”, hai bên có cờ, có biển. Mục đích là gây cho trẻ con ý thức yêu văn chương, trọng khoa cử và lấy đó làm con đường lập thân. Tác giả dùng hình ảnh đó để châm biếm việc mua bán trong khoa cử.
Vịnh tiến sĩ là một tác phẩm thể hiện niềm tự hào về trí thức và giá trị của học vấn. Bài thơ khắc họa hình ảnh người trí thức với những khát vọng và ước mơ cao đẹp. Qua đó, tác giả gửi gắm thông điệp về sự cống hiến và trách nhiệm của người học.
